نقشه‌های فرش قم: شاه‌عباسی، شکارگاه، گل‌فرنگ، خشتی

نوشتهٔ حسن فراهانی (Hassan Farahani, MMA) آخرین بازبینی: 1 نوامبر 2026

به‌روزشده: نوامبر 2026 · منابع پیوند داده شده‌اند

در یک نگاه

به گفتهٔ فروشندگان غربی و منابع فارسی، قم نقشه‌ای ویژه و بومی خود ندارد. این شهر طرح‌ها را از اصفهان، کاشان، تبریز و مراکز دیگر برمی‌گیرد.
یک نظرسنجی از خریداران دربارهٔ بیش از 100 فرش نو قم (2017) نشان داد: نخست رنگ اهمیت دارد، سپس نوآوری در طرح سنتی، ظرافت، یکنواختی بافت و درخشش ابریشم.
گل‌فرنگ، «گل بیگانه»، نقش‌مایه‌ای از گل سرخ با تأثیر اروپایی است. پژوهشی اوج آن را در دورهٔ قاجار می‌داند.
کاتالوگ‌های حراج در قم صحنه‌های شکار، نقشه‌های باغی، نقش‌مایه‌های پرنده و درخت و ترنج‌های گنبدی را مستند می‌کنند.
برای نقشهٔ قابی خشتی منبع علمی‌ای یافت نشد؛ این نقشه تنها در بازار مستند است.

فرش‌های قم (Qom، Qum، Kum، Ghom) را از روی ظرافت و ماده‌شان آسان‌تر از روی نقشه‌شان می‌توان شناخت. علت آن است که این شهر مکتب نقشهٔ ویژهٔ خود را پدید نیاورده، بلکه الگوهای بیگانه را با ظرافت بسیار اجرا می‌کند. این نوشتار مهم‌ترین نقشه‌ها را معرفی می‌کند، نام‌های فارسی آن‌ها را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد از کجا آمده‌اند. هر نقشه با ادبیات تخصصی، کاتالوگ‌های حراج یا، با ذکر صریح، با گفته‌های بازار مستند شده است.

گنجینه‌ای بی‌سبک ویژه

چند فروشنده آشکارا می‌گویند: فرش‌های قم طرح‌های ویژه و بی‌همتای خود را ندارند، بلکه نقشه‌های مناطق همسایه را برمی‌گیرند (persianrugs.com.au، ادعای فروشنده). یک فروشندهٔ بریتانیایی اصفهان، تبریز و کاشان را الگوها می‌داند (Farnham Antique Carpets، ادعای فروشنده). درگاه ایرانی بیتوته می‌نویسد قم نقشهٔ شاخص یگانه‌ای ندارد و با تفاوت‌های ظریفی از کاشان متمایز می‌شود (beytoote.com).

معرفی یک شرکت ایرانی در درگاه فرش کارپتور نیز همین را می‌گوید. چون سبکی جاافتاده وجود نداشت، تولیدکنندگان قمی نقشه‌های زیبای مناطق دیگر بافندگی را برمی‌گزیدند و با تغییرهای کوچکی در فرم، اندازه، ترکیب‌بندی و رنگ بازمی‌بافتند (carpetour.net، گفتهٔ شرکت). این ارزیابی با تاریخ کوتاه این مرکز قالی‌بافی همخوان است. فلور برای دههٔ 1960 تولیدی را توصیف می‌کند که ادارهٔ شهر نقشه‌های آن را فراهم می‌کرد (ایرانیکا، فرش، بخش دوازدهم).

طرح‌ها در ایران به‌صورت نقشه بر کاغذ شطرنجی پدید می‌آیند. ایرانیکا توضیح می‌دهد که هر خانه یک گره را نشان می‌دهد و طراحان متخصص، نقاش، این نقشه‌ها را می‌کشند (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم). چنین نقشه‌ای را در هر شهری می‌توان بافت. همین توضیح می‌دهد چرا نقشه‌ها آسان جابه‌جا می‌شوند. دربارهٔ این موضوع در نوشتار نقشه، نمونهٔ نقش و طراح بیشتر بخوانید.

با این همه، برخی کارگاه‌ها گنجینهٔ نقشهٔ ویژهٔ خود را ساختند. استاد محمد جمشیدی در 2022 گفت نقاشی به نام میرزا محمد کاشی طرح‌هایش را به‌طور انحصاری می‌کشید و نقشه‌های امروزی جمشیدی به همین نقشه‌ها بازمی‌گردند (خبرگزاری حوزه، تاریخ شفاهی). صادقی، رئیس انجمن استان، در همان نشست گفت نقشه‌های جمشیدی گل‌های ریز (گل‌ریز) را با الگوگیری از تخت جمشید به کار می‌برند.

نمونه‌ها در بازار: فرش ابریشم قم در فروشگاه RugBazaar (فروشگاه خودمان)

ویدیو از کانال یوتیوب حسن فراهانی (Teppichbazar) با پخش، ویدیو از یوتیوب (گوگل) بارگذاری می‌شود و داده‌هایی به گوگل منتقل می‌شود.

نقشه‌ها یک‌به‌یک

ترنج و لچک: لچک‌ترنج

رایج‌ترین طرح پایه، ترنجی میانی با ربع‌ترنج‌هایی در گوشه‌هاست. ایرانیکا ترنج را تزیینی بیشتر منحنی در مرکز متن می‌داند. در ترکیب لچک‌ترنج هر گوشه (لچک) یک ربع‌ترنج دارد (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم). ویکی‌پدیای انگلیسی ترنج و درخت زندگی را نقش‌مایه‌های رایج قم، به رنگ‌های آبی، قرمز و عاجی، می‌داند (ویکی‌پدیا: Qom rug).

نمونه‌ای مستند، هدیهٔ دولتی به نخست‌وزیر ژاپن در 2019 است. به گفتهٔ ویکی‌پدیا این فرش ترنج، لچک‌های طلایی و نقش گل سرخ دارد. یک قطعهٔ دوروتئوم در 2023 نیز قمی آبی روشن با ترنج میانی را توصیف می‌کند (دوروتئوم).

ترنج گنبدی

گونهٔ ویژه‌ای از ترنج از معماری می‌آید. حراج‌خانهٔ ناگل در 2019 یک قم ابریشمی از کارگاه جمشیدی را به تفصیل توصیف کرد (ناگل از طریق veryimportantlot). به گفتهٔ کاتالوگ، ترنج نگاهی رو به بالا به درون یک گنبد را نشان می‌دهد. متن فرش گویی بر طاقی مقرنس از دورهٔ صفوی استوار است. بخش‌هایی کمانی، طاق‌نماها و گنبدها را از بیرون نشان می‌دهند. حاشیهٔ اصلی به‌صورت رواقی از طاق‌نماها طراحی شده و شیرهای ایرانی را در کنار یک تاج دارد.

یک فروشنده ترنج‌های قم را به‌طور کلی بازتابی از سقف مسجدها توصیف می‌کند (Farnham Antique Carpets، ادعای فروشنده). برای یک فرش صفوی از قم چنین پیوندی از نظر علمی بررسی شده است: پژوهشی در 2023 نقشهٔ فرش بزرگ آرامگاه شاه عباس دوم را متأثر از سقف اتاق آرامگاه می‌داند (پژوهشنامهٔ تاریخ تمدن اسلامی).

پالمت‌های شاه‌عباسی

نقشهٔ شاه‌عباسی به نام شاه صفوی، شاه عباس یکم، نام‌گذاری شده است. ایرانیکا آن را تکراری از گل‌های گوناگون، ابرها و پالمت‌ها توصیف می‌کند. این نقشه با فرش‌های صفوی پیوند دارد و امروز به کارگاه‌های تبریز، کرمان، نائین و اصفهان نسبت داده می‌شود (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم). ایرانیکا در این زمینه از قم نام نمی‌برد. اما Rugman و بیتوته شاه‌عباسی را نقشه‌ای رایج در قم می‌دانند؛ بیتوته هم به‌صورت ترنج‌دار و هم به‌صورت افشان (rugman.com، ادعای فروشنده؛ beytoote.com). بررسی بیشتر در نوشتار پالمت‌های شاه‌عباسی.

اسلیمی

اسلیمی نام نقش عربانه (آرابسک) است. ایرانیکا آن را ساقهٔ گیاهی سبک‌پردازی‌شده با برگ‌های شکافته توصیف می‌کند (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم). Rugman و Little Persia اسلیمی را نقشه‌ای از قم می‌دانند (rugman.com؛ Little Persia، هر دو ادعای فروشنده).

نقشهٔ شکار: شکارگاه

فرش‌های شکارگاه سوارانی را نشان می‌دهند که در میان گیاهان جانوران را دنبال می‌کنند. مشهورترین الگوی آن‌ها در وین است. فرش شکارگاه موزهٔ MAK به ابعاد 687 × 331 سانتی‌متر است و به گفتهٔ HALI احتمالاً در نیمهٔ نخست سدهٔ 16 در کاشان بافته شده است (HALI). ایرانیکا آن را شناخته‌شده‌ترین قطعه از گروهی حدوداً بیست‌تایی از فرش‌های ابریشمی صفوی کاشان می‌داند (ایرانیکا، فرش، بخش نهم).

فرش‌های شکارگاه مدرن قم در کاتالوگ‌ها مستندند. دوروتئوم در 2020 یک قم ابریشمی با صحنه‌های شکار شرقی به ابعاد حدود 395 × 290 سانتی‌متر را به حراج گذاشت (دوروتئوم). یک فروشنده صحنه‌های شکار را از علاقه‌های قم می‌داند (Farnham Antique Carpets، ادعای فروشنده). Rugman ترکیبی از نقشهٔ گلدانی و شکارگاه را نیز توصیف می‌کند که بخشی از آن از کرمان گرفته شده است (rugman.com، ادعای فروشنده).

گل‌فرنگ: «گل بیگانه»

گل‌فرنگ در لغت یعنی گل «فرنگی»، یعنی گل اروپایی. منظور گل‌های سرخ طبیعت‌گرایانه، اغلب همراه با پرندگان، است. پژوهشی از نویسندگانی از دانشگاه کاشان و دانشگاه حضرت معصومه در قم این نقش‌مایه را بررسی می‌کند (جلوهٔ هنر، دانشگاه الزهرا). بر پایهٔ آن، این نقش‌مایه در دورهٔ صفوی با تأثیرات غربی به هنر ایران راه یافت و در دورهٔ قاجار به اوج رسید. فرش آخرین رشتهٔ هنری بود که از آن تأثیر پذیرفت. در کاشان طرح‌ها گل‌های ایرانی و غربی را درآمیختند. در دورهٔ پهلوی گل‌فرنگ متنوع‌تر و طبیعت‌گرایانه‌تر شد.

ایرانیکا این واژه را به کار نمی‌برد. اما ایتیگ توضیح می‌دهد که در دورهٔ قاجار مضمون‌های تصویری غربی به فرش راه یافتند (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم). برای قم، گل‌فرنگ با هدیهٔ دولتی 2019 مستند است که ویکی‌پدیا آن را نقش گل سرخ گل‌فرنگ توصیف می‌کند. بیتوته افزون بر این از محرابی با گل‌فرنگ نام می‌برد. بیشتر بخوانید در نوشتار گل‌فرنگ و تأثیر اروپا.

محراب نماز: محرابی

نقشهٔ نماز یک محراب (محراب) را نشان می‌دهد. ایرانیکا آن را از نقشه‌های جهت‌دار می‌شمارد که باید از یک سو دیده شوند (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم). Rugman محرابی قم را طاقی با ستون‌ها توصیف می‌کند (rugman.com، ادعای فروشنده). Bizsan نیز از سجاده‌ها نام می‌برد (bizsan.hu، ادعای فروشنده).

نقشه‌های جهت‌دار در قم پیشینه‌ای دراز دارند، هرچند نه به شکل محراب. ایرانیکا از یک فرش ابریشمی شکل‌دار در قم با نقشهٔ جهت‌داری از سروها و گیاهان گلدار یاد می‌کند (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم). ایرانیکا در این باره به همان لوحهٔ 1258B از «بررسی هنر ایران» (Survey of Persian Art) پوپ ارجاع می‌دهد که در مورد فرش آرامگاه شاه عباس دوم نیز به آن ارجاع داده است (ایرانیکا، فرش، بخش نهم). موزهٔ ویکتوریا و آلبرت قطعه‌ای از این گروه را با گیاهان و درختان نامتقارن بر زمینهٔ سبز کم‌رنگ توصیف می‌کند (V&A، T.438-1976).

خشتی: نقشهٔ قابی

خشتی متن فرش را به قاب‌هایی هم‌اندازه تقسیم می‌کند. هر قاب نقش‌مایه‌ای ویژه دارد، مانند یک گل، یک سرو یا یک درخت. یک فروشنده یک فرش ابریشمی قم از این نوع را با ردیف‌هایی از قاب‌های کوچک بر زمینهٔ قهوه‌ای کاراملی توصیف می‌کند و خشتی را «کاشی» (tile) ترجمه می‌کند (Djoharian، ادعای فروشنده). بیتوته این نقشه را «موزاییک بختیاری» می‌نامد (beytoote.com).

خشتی از نظر علمی کم مستند است. نه مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ نقشه‌ها و نه مقالهٔ آن دربارهٔ فرش‌های عشایری این واژه را به کار نمی‌برند (ایرانیکا، فرش، بخش چهارم؛ ایرانیکا، فرش، بخش چهاردهم). از این رو نسبت دادن آن به بافندگی بختیاری گفتهٔ بازار است. بیشتر بخوانید در نوشتار خشتی: نقشهٔ قابی.

باغ، درخت و پرنده

نقشه‌های باغی کهن‌اند. موزهٔ متروپولیتن فرش‌های گلدانی و باغی را از گونه‌های رایج سدهٔ 17 می‌داند (متروپولیتن). برای قم، حراج‌ها هر دو را مستند می‌کنند. چیزویک در 2026 یک قم ابریشمی امضادار با نقشهٔ باغی به رنگ‌های پاستلی فروخت (چیزویک، قطعهٔ 76). دوروتئوم در 2025 قمی با دسته‌ای از پرندگان بر درختی پرشکوفه عرضه کرد (دوروتئوم).

درخت زندگی اغلب به‌عنوان نقش‌مایهٔ قم ذکر می‌شود (ویکی‌پدیا: Qom rug؛ rugman.com). منبعی علمی دربارهٔ معنای آن در فرش قم یافت نشد.

فرش‌های تصویری

Rugman از چهره‌ها و صحنه‌های تصویری نام می‌برد. Bakhtiyar از بافندگانی سخن می‌گوید که افزون بر گل، صحنه‌های تصویری نیز می‌بافند (rugman.com؛ bakhtiyar.com، هر دو ادعای فروشنده). بریتانیکا کاشان، کرمان و تبریز را منابع اصلی فرش‌های تصویری و سجاده‌ها می‌داند (بریتانیکا: فرش کاشان). بریتانیکا در اینجا از قم یاد نمی‌کند.

نگاه کلی

نقشه	نام فارسی	منبع تخصصی عمومی	شاهد برای قم
ترنج و لچک	لچک‌ترنج	ایرانیکا، بخش چهارم	ویکی‌پدیا؛ دوروتئوم 2023
ترنج گنبدی	گنبد	–	ناگل 2019 (کاتالوگ)
پالمت‌های شاه‌عباسی	شاه‌عباسی	ایرانیکا، بخش چهارم	تنها بازار
عربانه (آرابسک)	اسلیمی	ایرانیکا، بخش چهارم	تنها بازار
شکار	شکارگاه	ایرانیکا، بخش نهم (کاشان)	دوروتئوم 2020
گل سرخ اروپایی	گل‌فرنگ	پژوهش دانشگاه الزهرا	ویکی‌پدیا (هدیهٔ دولتی 2019)
محراب نماز	محرابی	ایرانیکا، بخش چهارم	تنها بازار
نقشهٔ قابی	خشتی	یافت نشد	تنها بازار
باغ	–	مقالهٔ متروپولیتن	چیزویک 2026
پرنده و درخت	–	–	دوروتئوم 2025

آنچه خریداران در نقشه ارج می‌نهند

پژوهشی در نشریهٔ جلوهٔ هنر به قلم سید محمدمهدی میرزاامینی و محمدرضا شاه‌پروری در 2017 بیش از 100 فرش نو قم را بررسی کرد (پرتال جامع علوم انسانی). این پژوهش از خریداران نیز پرسش کرد. برای آنان رنگ و پخش رنگ از همه مهم‌تر بود. پس از آن نوآوری در چارچوب طرح‌های سنتی، ظرافت، یکنواختی بافت و درخشش ابریشم می‌آمد.

این پژوهش دربارهٔ نقش‌مایه‌های فشرده و ریزنقش متن به یافته‌ای درخور توجه می‌رسد. به گفتهٔ آن، این نقش‌مایه‌ها با همهٔ گوناگونی، تنوع صوری اندکی نشان می‌دهند. کارکرد آن‌ها بیش از همه پر کردن سطح و پدید آوردن تنوع رنگی است. در مجموع، فرش قم به اصول هنر سنتی پایبند می‌ماند. اما در دو دههٔ اخیر از کالایی کاربردی به کالایی تجملی بدل شده است.

رنگ‌ها

ویکی‌پدیا آبی، قرمز و عاجی را رنگ‌های شاخص قم می‌داند (ویکی‌پدیا: Qom rug). Bizsan از رنگ‌مایه‌ای کلاسیک با عاجی، قرمز، سرمه‌ای، فیروزه‌ای و رنگ‌های زرد و نیز گرایشی تازه‌تر به رنگ‌های پاستلی سخن می‌گوید (bizsan.hu، ادعای فروشنده). یک قطعهٔ دوروتئوم در 2016 صورتی‌سالمونی بود (دوروتئوم) و نقشهٔ باغی چیزویک پاستلی. از منابع نمی‌توان رنگ‌مایهٔ یکدستی برای قم استخراج کرد.

منابع هم‌نظر نیستند

فهرست نقشه‌های بازار تنها تا اندازه‌ای با هم همپوشانی دارند. Rugman از جمله «قاب قرآنی» کاشان، ترکیب‌های گلدانی‑شکارگاهی و چهره‌ها را نام می‌برد (rugman.com). Bizsan از بته، قاب‌ها و باغ‌های بهشت نام می‌برد (bizsan.hu). Little Persia گل و بلبل را می‌افزاید و بی‌آنکه شاهدی بیاورد، معانی نمادینی به نقشه‌ها نسبت می‌دهد (Little Persia). بیتوته افزون بر این‌ها نقشهٔ راه‌راه (محرمات)، حاشیه‌های کتیبه‌دار و «جوشقانی هندسی» را برمی‌شمارد (beytoote.com). این گوناگونی بیشتر نظریهٔ گنجینهٔ باز را تأیید می‌کند تا آنکه قانونی ثابت بنیان نهد. تفسیرهای نمادین نقش‌مایه‌ها در هیچ منبع تخصصی بررسی‌شده‌ای برای قم مستند نیستند.