فرش‌های قم: تاریخ و خاستگاه یک شهر جوان قالی‌بافی

قم از کی فرش می‌بافد؟ سرشماری ایرانیکا، تاریخ شفاهی فارسی، خانوادهٔ ارمی و اینکه چرا تاریخ بنیان‌گذاری علمی‌ای در دست نیست.

[View of Koum] (Luigi Pesce, albumen silver print)

The Metropolitan Museum of Art, 1977.683.49 · CC0

نوشتهٔ آخرین بازبینی:

به‌روزشده: نوامبر 2026 · منابع پیوند داده شده‌اند

در یک نگاه

  • همهٔ منابع بررسی‌شده قم را مرکزی برای قالی‌بافی در سدهٔ 20 توصیف می‌کنند. سال بنیان‌گذاری‌ای که به‌طور علمی مستند باشد وجود ندارد.
  • تنها ارقام علمی از دانشنامهٔ ایرانیکا می‌آیند: یازده روستای قالی‌باف در 1948 و حدود 5,000 شاغل در 1966.
  • منابع عمومی فارسی و یک نشست تاریخ شفاهی در سال 2022 از مهاجرانی از کاشان (و اصفهان) از اواخر دههٔ 1910 تا دههٔ 1920 یاد می‌کنند.
  • حاج محمود ارمی و اوس غلامحسین ارسلانی به‌عنوان چهره‌های بنیان‌گذار یاد می‌شوند. هیچ‌یک از این دو گفته به‌طور علمی بررسی نشده است.
  • منابع فارسی نخست از فرش‌های پشمی و تنها بعدتر از فرش‌های ابریشمی سخن می‌گویند. به گفتهٔ آن‌ها این گذار تقریباً میان دهه‌های 1940 و 1970 رخ داد.

قم (Qom، Qum، Kum، Ghom) حدود 147 کیلومتر در جنوب تهران قرار دارد و بیش از همه به‌عنوان شهر زیارتی شیعیان شناخته می‌شود (بریتانیکا). در تجارت فرش، این نام نشانهٔ فرش‌های ظریف ابریشمی است. چگونگی پیدایش این سنت به‌خوبی مستند نشده است. ادبیات تخصصی غربی ارقامی اندک اما محکم به دست می‌دهد. منابع فارسی نام‌ها و خاطره‌هایی را می‌افزایند، البته بی‌آنکه بررسی علمی شده باشند. این نوشتار این دو را از هم جدا می‌کند و نشان می‌دهد شکاف‌ها کجاست.

نگاه کلی

دانشنامهٔ ایرانیکا مقالهٔ جداگانه‌ای دربارهٔ فرش قم ندارد. بخش مربوط به دورهٔ پهلوی، نوشتهٔ ویلم فلور، در مورد قم بر پژوهش میدانی جغرافی‌دان فرانسوی، مارسل بازن، تکیه دارد (ایرانیکا، فرش، بخش دوازدهم). بخش مربوط به مواد خام، کاشان، نائین و قم را جاهای تولید فرش‌های تماماً ابریشمی می‌نامد (ایرانیکا، فرش، بخش دوم).

ویکی‌پدیای انگلیسی قالی‌بافی را در قم تنها از حدود صد سال پیش پیشه‌ای مهم می‌داند (ویکی‌پدیا: Qom rug). ویکی‌پدیای فارسی نیز همین را می‌گوید: در آنجا از حدود صد سال پیش فرش تولید می‌شود که بیشتر به ابریشمی بودنش شناخته است (ویکی‌پدیای فارسی: قالی قم). به گفتهٔ آن، فرش پشمی پیش‌تر تنها در مقیاسی اندک و بدون نقشهٔ خاص خود بافته می‌شد. هر دو مقاله کوتاه‌اند. نسخهٔ فارسی تنها به پیوندهای از کار افتاده‌ای به یک درگاه فرش استناد می‌کند.

نمونه‌ها در بازار: فرش ابریشم قم در فروشگاه RugBazaar (فروشگاه خودمان)

ویدیو از کانال یوتیوب حسن فراهانی (Teppichbazar) با پخش، ویدیو از یوتیوب (گوگل) بارگذاری می‌شود و داده‌هایی به گوگل منتقل می‌شود.

رشته‌ای کهن‌تر: فرش‌های ابریشمی آرامگاه شاه عباس دوم

مدت‌ها پیش از تولید مدرن، فرش‌های ابریشمی مهمی در قم نگهداری می‌شد. در آرامگاه شاه صفوی، شاه عباس دوم (درگذشته در 1666)، مجموعه‌ای کامل از فرش وجود داشت. بریتانیکا این قطعه‌ها را آخرین دستاوردهای به‌راستی ظریف قالی‌بافی ایرانی می‌نامد (بریتانیکا: قالی و فرش – ایران).

موزهٔ ویکتوریا و آلبرت یکی از فرش‌های کوچک‌تر این گروه را در اختیار دارد. به گفتهٔ موزه، این فرش یکی از دوازده قطعهٔ تقریباً یکسانی بود که دیوارهای اتاق دوازده‌ضلعی آرامگاه را می‌پوشاندند (V&A، T.438-1976). چند قطعه از آن‌ها در 1931 در نمایشگاه هنر ایران در لندن به نمایش درآمد.

ویژگیداده (V&A)
تاریخ‌گذاری1671–1672 (1082 ق.)
مکانایران، قم
تارابریشم، سفید
پودابریشم، زرد روشن
پرزابریشم، گره‌خورده
تراکم گرهذکر نشده
ابعادحداکثر حدود 133 × 69 سانتی‌متر (52.5 × 27 اینچ)
نقشهگیاهان و درختان نامتقارن بر زمینهٔ سبز کم‌رنگ، حاشیهٔ کتیبه‌دار (کارتوش) زرد
کتیبهبر یکی از دوازده فرش: عمل استاد نعمت‌الله جوشقانی، سال 1082 ق.
مجموعهموزهٔ ویکتوریا و آلبرت، لندن، شمارهٔ ثبت T.438-1976

به گزارش پژوهشی از سال 2023، فرش بزرگ دوازده‌ضلعی میانی در موزهٔ آستان حضرت معصومه در قم نگهداری می‌شود (پژوهشنامهٔ تاریخ تمدن اسلامی). نکتهٔ مهم برای جایگاه‌یابی: این فرش‌ها ثابت نمی‌کنند که قم در سدهٔ 17 مرکز قالی‌بافی بوده است. نسبت استاد به جوشقان اشاره دارد. اینکه این قطعه‌ها در قم بافته شده‌اند یا به آنجا فرستاده شده‌اند، روشن نیست.

منابع هم‌نظر نیستند

تاریخ و شمار فرش‌های آرامگاه به گونه‌های مختلف ذکر شده است. بریتانیکا (در مقالهٔ شهر) از 14 فرش ابریشمی با تاریخ 1666 سخن می‌گوید (بریتانیکا: قم). دانیل واکر در ایرانیکا یک فرش ابریشمی را به 1081/1671 تاریخ‌گذاری می‌کند (فرش، بخش نهم). آنت ایتیگ 1082/1662 را ذکر می‌کند (فرش، بخش چهارم). V&A تاریخ 1082 ق. = 1671–1672 و دوازده فرش دیواری را ذکر می‌کند. از این رو تاریخ 1662 احتمالاً خطای تبدیل تاریخ است. 1666 سال درگذشت شاه است و نه لزوماً تاریخ بافت.

شکاف: سده‌های 18 و 19

میان فرش‌های صفوی و سدهٔ 20، در منابع بررسی‌شده نشانی از قالی‌بافی در قم یافت نمی‌شود. بخش ایرانیکا دربارهٔ دورهٔ قاجار از قم نام نمی‌برد (فرش، بخش یازدهم). مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ شهر نیز نه از فرش یاد می‌کند و نه از ابریشم (ایرانیکا: قم). سکوت منابع ثابت نمی‌کند که در قم فرش بافته نمی‌شد. تنها نشان می‌دهد که شاهدی در دست نیست.

سدهٔ 20: آنچه ارقام نشان می‌دهند

داده‌های فلور بر پژوهش بازن با عنوان «Le travail du tapis dans la région de Qom» (کار قالی در منطقهٔ قم، 1973) استوارند. این داده‌ها منطقهٔ روستایی پیرامون قم را توصیف می‌کنند، نه به‌صراحت کارگاه‌های ابریشم‌بافی شهری را (ایرانیکا، فرش، بخش دوازدهم).

سالیافتهمنبع
1948 (1327 Š.)تنها یازده روستا در ناحیهٔ قم فرش می‌بافندفلور به نقل از بازن
1956 (1335 Š.)سرشماری: 730 نفر در تولید فرشفلور به نقل از بازن
1966 (1345 Š.)سرشماری: 3,671 از 10,036 خانوار (36 ٪)، حدود 5,000 شاغل، بیشتر زنان و دخترانفلور به نقل از بازن
1969 (1348 Š.)درآمد فرش 1,000–1,500 تومان، 20–40 ٪ درآمد خانوادهفلور به نقل از بازن
دههٔ 1970قم در کنار کرمان، تبریز، کاشان و نائین از مناطق بزرگ فرش به شمار می‌آیدفلور

فلور سازمان‌دهی کار را نیز شرح می‌دهد. ادارهٔ شهر مواد و نقشه‌ها را فراهم می‌کرد. حدود 30 درصد بافندگان زن مستقل کار می‌کردند. سرشماری خانوارهای روستایی چند کارگاه استادکار در شهر را به‌سختی در بر می‌گیرد. این خوانش یک نتیجه‌گیری است، نه گفتهٔ منبع.

قالی‌بافی کی آغاز شد؟

فروشندگان غربی تاریخ‌هایی میان 1910 و 1940 ذکر می‌کنند. منابع فارسی آغاز را بیشتر به ابتدای این بازه نزدیک می‌کنند. هیچ‌یک از این تاریخ‌ها از نظر علمی مستند نیست.

منابع هم‌نظر نیستند

اوایل دههٔ 1930: rugs.net و persianrugs.com.au (rugs.net؛ persianrugs.com.au، هر دو ادعای فروشنده). کارگاه‌های کاشانی حدود 1920: Rugman (rugman.com، ادعای فروشنده). رونق از اوایل دههٔ 1300 خورشیدی، یعنی از حدود 1921: درگاه عمومی بیتوته (beytoote.com). «بیش از یک سده»: صادقی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فرش استان قم، در 2022 (خبرگزاری حوزه). «حدود صد سال»: ویکی‌پدیای فارسی. ایرانیکا تاریخ آغازی ذکر نمی‌کند. بنابراین هنوز تاریخ بنیان‌گذاری علمی‌ای در دست نیست. تنها این قطعی است: قم در سدهٔ 20 به مرکز مهمی برای قالی‌بافی بدل شد.

کاشان در نقش استاد: آنچه منابع فارسی می‌افزایند

متن‌های فروشندگان غربی برآمدن قم را تقریباً همیشه به کاشان پیوند می‌دهند، برای نمونه به بازرگانانی که نخستین دارهای قالی را آوردند (shahmansouri.com، ادعای فروشنده). این روایت دیگر تنها از سوی بازار نمی‌آید. سه منبع فارسی چیزی مشابه گزارش می‌کنند. اینکه این منابع به یکدیگر وابسته‌اند یا نه، معلوم نیست.

بیتوته، درگاهی عمومی و بدون ارجاع، از مهاجرانی از کاشان و اصفهان یاد می‌کند. به گفتهٔ آن، یکی از ایشان حاج محمود ارمی بوده است. او در کودکی با خانواده‌اش از کاشان آمد، کار را با چله‌دوانی، یعنی کشیدن تار بر دار، آغاز کرد و در روستاهای پیرامون قم کارگاه‌هایی بنیاد نهاد (beytoote.com).

کارپتور، درگاهی ایرانی برای اطلاع‌رسانی دربارهٔ فرش، در معرفی‌نامه‌ای از خاندان ارمی داده‌های دقیق‌تری به دست می‌دهد (carpetour.net، شمارهٔ 1228). بر پایهٔ آن، حاج محمود ارمی در 1292 خورشیدی (1913/14) در کاشان زاده شد. در ده‌سالگی همراه دایی‌اش به قم آمد. در بیست‌سالگی از بهترین چله‌دوان‌های شهر بود. گفته می‌شود او نخستین کسی بود که قالی‌بافی را در روستاهای پیرامون قم، از جمله در خلجستان و دستجرد، گسترش داد. او در 1365 (1986/87) در 73 سالگی درگذشت. همین معرفی‌نامه از مهاجرانی از کاشان، اراک، اصفهان و کرمان نام می‌برد. به گفتهٔ آن، تقریباً همهٔ استادان نامدار قم ریشه در کاشان داشته‌اند. این‌ها گفته‌های خانواده است، نه داده‌های بررسی‌شده.

نشست تاریخ شفاهی بنیاد قم‌پژوهی در اکتبر 2022 پربارترین منبع است (خبرگزاری حوزه). استاد محمد جمشیدی در آنجا می‌گوید پدرش اهل کاشان بوده است. شاهد دیگری، محمد رضوانی، بنیان‌گذار دیگری را نام می‌برد. دربارهٔ این نام‌ها در فهرست کارگاه‌های قم بیشتر بخوانید.

منابع هم‌نظر نیستند

«پدر» قالی‌بافی قم که بود؟ بیتوته و معرفی‌نامهٔ شرکت در کارپتور، حاج محمود ارمی را مهاجری از نخستین‌ها و نخستین مروج قالی‌بافی روستایی معرفی می‌کنند (beytoote.com؛ carpetour.net). رضوانی در نشست تاریخ شفاهی، اوس غلامحسین ارسلانی را «یکی از نخستین‌ها» و «پدر فرش قم» می‌نامد (خبرگزاری حوزه). اوس صورت کوتاه‌شدهٔ استاد است. هر دو گفته بر خاطره و روایت خانوادگی استوارند. این دو یکدیگر را نفی نمی‌کنند، زیرا هر دو مرد ممکن است به نسل نخست تعلق داشته باشند. سندی که یکی از این دو گفته را تأیید کند یافت نشد.

از پشم تا ابریشم

منابع فارسی توالی‌ای ترسیم می‌کنند که متن‌های غربی آن را به این شکل نمی‌شناسند: نخست پشم، سپس ابریشم.

  • محمد جمشیدی، متولد 1326 (1947/48)، در 14 سالگی، یعنی حدود 1961، کار را آغاز کرد. به گفتهٔ او در آن زمان همه فرش پشمی می‌بافتند و ابریشم رایج نبود. تنها آقای رجبیان در آن زمان فرش‌های ابریشمی خوبی می‌بافت (خبرگزاری حوزه).
  • کارپتور می‌نویسد مهاجران سال‌ها پشم و گاه کرک به کار می‌بردند. در دههٔ سوم سدهٔ 14 خورشیدی، یعنی حدود دههٔ 1940، ابریشم به‌تدریج به آن افزوده شد (carpetour.net).
  • به گفتهٔ همین معرفی‌نامه، حسین ارمی، متولد 1325 (1946/47)، از حدود 25 سالگی، یعنی از حدود 1971/72، فرش‌های تمام‌ابریشم تولید کرده است.
  • پژوهشی در نشریهٔ تخصصی گلجام فرآوردهٔ شاخص استان را در 2007 فرشی 65 رج با تار ابریشمی و پرزی از ابریشم و کرک ذکر می‌کند (گلجام).

از این‌ها یک نتیجه‌گیری برمی‌آید، نه گفتهٔ منبع: قم نخست پشم می‌بافت و ابریشم میان دهه‌های 1940 و 1970 جا افتاد. تاریخ‌گذاری زودتر کارپتور و خاطرهٔ جمشیدی لزوماً با هم در تناقض نیستند. ممکن است برخی کارگاه‌ها زود ابریشم به کار برده باشند، پیش از آنکه رایج شود. فروشندگان غربی مسیری مشابه را از راه کرک توصیف می‌کنند (bizsan.hu، ادعای فروشنده). دربارهٔ این موضوع در نوشتارهای ابریشم قم و کرک بر تار ابریشمی بیشتر بخوانید.

گواهی متأخر: هدیهٔ دولتی 2019

در ژوئن 2019 شینزو آبه، نخست‌وزیر ژاپن، به تهران سفر کرد (Dawn). او یک فرش ابریشمی قم دریافت کرد. به نوشتهٔ ویکی‌پدیا، این فرش 205 × 205 سانتی‌متر است، بیش از چهار میلیون گره دارد و در کارگاه حسین ارمی بافته شده است (ویکی‌پدیا: Qom rug). بیتوته رئیس‌جمهور روحانی را اهداکننده می‌داند. کارپتور از اتاق بازرگانی ایران نام می‌برد و زمینه‌ای لاجوردی با تزیینات طلایی را توصیف می‌کند (carpetour.net، شمارهٔ 1171). هر دو گفته با اهدای فرش در جریان همان سفر سازگارند. بدین‌سان خانوادهٔ ارمی نزدیک به صد سال پس از ورود آن مهاجر نخستین به قم، هدیه‌ای دولتی فراهم آورد.

قم در موزه و در بازار

در مجموعه‌های موزه‌ای بررسی‌شده، هیچ فرش قم مدرنی با صفحهٔ معرفی ویژهٔ خود یافت نشد. در مقابل، فرش قم مدرن در بازار حراج اروپا به‌خوبی دیده می‌شود. دوروتئوم وین در مارس 2016 یک قم امضادار به ابعاد حدود 400 × 297 سانتی‌متر را به بهای 17,401 یورو با احتساب کارمزد خریدار و مالیات به حراج گذاشت (دوروتئوم). حراج چیزویک لندن در ژانویهٔ 2026 یک قم ابریشمی امضادار به ابعاد حدود 345 × 243 سانتی‌متر را به بهای 5,796 پوند با احتساب کارمزد خریدار فروخت (Chiswick Auctions).

به گزارش جاپان تایمز، صادرات فرش ایران از بیش از دو میلیارد دلار در اوایل دههٔ 1990 به حدود 40 میلیون کاهش یافت (The Japan Times). ارقام ویژهٔ قم در هیچ منبع قابل بررسی‌ای یافت نشد.

آنچه باز می‌ماند

اکنون هیچ منبع علمی‌ای به سه پرسش پاسخ نمی‌دهد. نخست: نخستین کارگاه‌ها را چه کسی و دقیقاً کی بنیاد نهاد؟ نام‌های فارسی ارمی و ارسلانی ردّپا هستند، نه سند. دوم: فرش تمام‌ابریشم کی جا افتاد؟ سوم: امروز چند بافنده در این استان کار می‌کنند؟ گام‌های بعدی، بررسی پژوهش بازن از سال 1973، بایگانی‌های فارسی و تاریخ شفاهی بیشتر است. تا آن زمان این قاعده برقرار است: آنچه مستند نیست، در اینجا یا با منبعش آمده است یا اصلاً نیامده است.

موضوعات مرتبط

منابع

همهٔ نوشته‌ها →