قم، شهر: حرم، زیارتگاه، ابریشم

نوشتهٔ حسن فراهانی (Hassan Farahani, MMA) آخرین بازبینی: 1 نوامبر 2026

به‌روزشده: نوامبر 2026 · منابع پیوند داده شده‌اند

در یک نگاه

به گفتهٔ بریتانیکا، قم 147 کیلومتر در جنوب تهران و در حاشیهٔ دشت کویر قرار دارد و در 2016 حدود 1.2 میلیون نفر جمعیت داشت.
برآمدن این شهر با آرامگاه فاطمه، خواهر امام هشتم، آغاز می‌شود که در 201 ق. (816/17) در اینجا درگذشت.
صفویان حرم را گسترش دادند و خود در آنجا به خاک سپرده شدند. آرامگاه شاه عباس دوم با فرش‌های ابریشمی آراسته بود.
مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ شهر، برای سده‌های 9 و 10 از صنایع نساجی یاد می‌کند، اما نه از ابریشم و نه از فرش.
هیچ منبع بررسی‌شده‌ای توضیح نمی‌دهد که چرا درست همین شهر زیارتی در سدهٔ 20 به مرکز فرش ابریشمی بدل شد.

قم (Qom، Qum، Kum، Ghom) پیش از هر چیز شهری مقدس است و تنها پس از آن جایی برای فرش. حرم آن زائران را جذب می‌کند و حوزه‌های علمیه‌اش به دانش دینی کشور شکل می‌دهند. اما در تجارت فرش، نام آن نشانهٔ ابریشم ظریف است. این نوشتار تاریخ شهر را بر پایهٔ منابع مستند روایت می‌کند. همچنین می‌پرسد این دو چهرهٔ قم چگونه به هم پیوسته‌اند و نشان می‌دهد کجا منابع به این پرسش پاسخی نمی‌دهند.

موقعیت و سیما

قم مرکز استانی به همین نام در شمال ایران مرکزی است. این شهر در دو کرانهٔ رود قم قرار دارد و با دشت کویر هم‌مرز است (بریتانیکا: قم). بر مسیر راه‌آهن سراسری ایران قرار دارد و با جاده به تهران، اراک، کاشان، ساوه و یزد پیوسته است. در 2016 جمعیت آن 1,201,158 نفر بود.

نام این شهر به فارسی قم نوشته و Qom تلفظ می‌شود (ویکی‌پدیا: Qom). در بازار فرش آلمانی‌زبان املای «Ghom» جا افتاده است و در بازار انگلیسی‌زبان «Qum» یا «Qom».

منابع هم‌نظر نیستند

حتی فاصله تا تهران نیز به گونه‌های مختلف ذکر شده است. بریتانیکا 147 کیلومتر ذکر می‌کند (قم). ویکی‌پدیای انگلیسی در همان مقاله 140، 125 و 156 کیلومتر ذکر می‌کند (Qom). مقالهٔ ویکی‌پدیا دربارهٔ فرش قم و یک فروشنده حدود 100 کیلومتر ذکر می‌کنند (Qom rug؛ bakhtiyar.com). این تفاوت‌ها احتمالاً از فاصلهٔ هوایی، فاصلهٔ جاده‌ای و نقاط مبدأ متفاوت ناشی می‌شوند. دادهٔ بریتانیکا تنها داده‌ای است که خاستگاه روشنی دارد.

نمونه‌ها در بازار: فرش ابریشم قم در فروشگاه RugBazaar (فروشگاه خودمان)

ویدیو از کانال یوتیوب حسن فراهانی (Teppichbazar) با پخش، ویدیو از یوتیوب (گوگل) بارگذاری می‌شود و داده‌هایی به گوگل منتقل می‌شود.

از سکونتگاه تا شهر

مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ قم نوشتهٔ آندریاس درشسلر است. او تاریخ این مکان را تا دوران باستان پی می‌گیرد (ایرانیکا: قم). به گفتهٔ او قم در دورهٔ ساسانی واحد اداری کوچکی با روستاها و شهرک‌ها بود. نخستین ساکنان دائمی عرب در جریان شورش‌های 685 تا 696 آمدند. بعدها اشعریان از کوفه، گروهی عرب که در شکل‌گیری شهر نقشی تعیین‌کننده یافتند، به آنجا کوچیدند. هارون‌الرشید در 189 ق. (804/05) قم را از نظر اداری از اصفهان جدا کرد. به گفتهٔ درشسلر، قم از آغاز سدهٔ 9 معیارهای یک شهر را دارا بود.

اقتصاد این دوره بر کشاورزی و آبیاری استوار بود. درشسلر برای سدهٔ 10 از 51 آسیاب و حداکثر 50,000 نفر جمعیت یاد می‌کند. صنایع دستی مستندند: صندلی، منسوجات و زین‌افزار. مقاله از ابریشم و فرش نامی نمی‌برد.

درشسلر برای اواخر سدهٔ 15 به سفرنامهٔ جوزافا باربارو تکیه می‌کند که از 20,000 خانه سخن گفته است. از این رقم، به شرط درستی عدد باربارو، حدود 100,000 نفر جمعیت به دست می‌آید.

آرامگاه فاطمه

جایگاه این شهر را یک آرامگاه بنیان نهاد. به گفتهٔ ایرانیکا، فاطمه، خواهر امام هشتم، علی بن موسی‌الرضا، در 201 ق. (816/17) در راه رفتن نزد برادرش به خراسان، در قم درگذشت (ایرانیکا: قم). از 256 ق. (869/70) بنایی بر آرامگاه او برپا شد که حرم از آن پدید آمد. بریتانیکا سال درگذشت را 816 می‌داند (بریتانیکا: قم).

در دورهٔ صفوی حرم به‌گستردگی توسعه یافت. به گفتهٔ ویکی‌پدیا، تاجلو خانم، همسر شاه اسماعیل یکم، در 1519 بازسازی‌ای را با ایوان، دو مناره و اتاق مقبرهٔ هشت‌ضلعی رهبری کرد (ویکی‌پدیا: Fatima Masumeh Shrine). فتحعلی‌شاه قاجار در 1803 گنبد طلایی را مرمت کرد. بریتانیکا بنای طلاپوش را به‌طور کلی به صفویان نسبت می‌دهد. به گفتهٔ ویکی‌پدیا هر سال میلیون‌ها مسلمان شیعه به زیارت قم می‌روند.

آرامگاه‌های شاهان و فرش‌های ابریشمی

قم آرامگاه فرمانروایان نیز شد. بریتانیکا از حدود ده پادشاه و 400 قدیس سخن می‌گوید که در قم و پیرامون آن به خاک سپرده شده‌اند (بریتانیکا: قم). به گفتهٔ ویکی‌پدیا شش تن از خاندان صفوی در حرم آرمیده‌اند (ویکی‌پدیا: Fatima Masumeh Shrine).

برای تاریخ فرش بیش از همه یک آرامگاه اهمیت دارد. شاه عباس دوم در 1666 درگذشت و در آرامگاهی ویژه به خاک سپرده شد. موزهٔ ویکتوریا و آلبرت آرایهٔ آن را توصیف می‌کند (V&A، T.438-1976). دوازده فرش کوچک ابریشمی تقریباً یکسان دیوارهای اتاق دوازده‌ضلعی را می‌پوشاندند. فرشی با نخ‌های فلزی بر روی قبر و فرش بزرگ دوازده‌ضلعی‌ای در میانه گسترده بود. به گفتهٔ موزه، یکی از فرش‌های دیواری کتیبهٔ استاد نعمت‌الله جوشقانی و سال 1082 ق. (1671/72) را دارد.

قطعه	تاریخ‌گذاری	محل نگهداری بنا بر منبع
فرش دیواری ابریشمی، حدود 133 × 69 سانتی‌متر، ابریشم بر ابریشم	1671–1672	V&A لندن، T.438-1976
فرش بزرگ دوازده‌ضلعی میانی، ابریشم	1671	موزهٔ آستان حضرت معصومه، قم، شمارهٔ 1400
فرش با نخ‌های فلزی بر روی قبر	ذکر نشده	ذکر نشده

منابع: V&A؛ پژوهشنامهٔ تاریخ تمدن اسلامی.

بریتانیکا این فرش‌ها را آخرین دستاوردهای به‌راستی ظریف قالی‌بافی ایرانی می‌نامد (بریتانیکا: قالی و فرش – ایران). پژوهشی در 2023 فرش میانی را بزرگ‌ترین فرش ابریشمی صفوی می‌داند. این پژوهش نقشهٔ آن را متأثر از تزیین سقف اتاق آرامگاه می‌بیند (پژوهشنامهٔ تاریخ تمدن اسلامی). اینکه این فرش‌ها در قم بافته شده‌اند، مستند نیست. بیشتر بخوانید در نوشتار فرش‌های قم: تاریخ و خاستگاه.

شهر عالمان

در سدهٔ 20 قم به مهم‌ترین مرکز دانش شیعی در ایران بدل شد. به گفتهٔ ویکی‌پدیا، مدرسهٔ عالی مدرن، یعنی حوزه، به‌زحمت یک سده قدمت دارد (ویکی‌پدیا: Qom). عبدالکریم حائری یزدی و بعدها آیت‌الله‌العظمی بروجردی آن را از نو رونق بخشیدند. بریتانیکا از بزرگ‌ترین مدرسهٔ دینی کشور یاد می‌کند که در آن فقه، فلسفه، کلام و منطق تدریس می‌شود. پس از انقلاب 1979، آیت‌الله خمینی قم را محل اقامت خود ساخت (بریتانیکا: قم).

قالی‌بافی منطقه در همین دهه‌ها رشد کرد. پیوندی میان این دو روند در هیچ منبع بررسی‌شده‌ای توصیف نشده است.

اقتصاد امروز

بریتانیکا قم را شهری صنعتی با صنایع نساجی، پتروشیمی، سیمان و آجر توصیف می‌کند (بریتانیکا: قم). این شهر گرهی منطقه‌ای برای توزیع نفت است. در 1956 میدان‌های نفتی در سراجه کشف شد. در پیرامون شهر گندم، جو، دانه‌های روغنی، سبزی، میوه و پنبه کشت می‌شود. ویکی‌پدیای انگلیسی بر وابستگی شهر به رفت‌وآمد زائران تأکید می‌کند (ویکی‌پدیا: Qom).

هیچ‌یک از این دو مقالهٔ شهری از فرش یاد نمی‌کند. تنها توصیف علمی اقتصاد فرش قم در مقالهٔ دیگری از ایرانیکا آمده است.

شهر زیارتی چگونه شهر فرش شد

ویلم فلور در ایرانیکا قالی‌بافی ناحیهٔ قم را بر پایهٔ پژوهش میدانی جغرافی‌دان، مارسل بازن، توصیف می‌کند (ایرانیکا، فرش، بخش دوازدهم). در 1948 تنها یازده روستا در پیرامون قم فرش می‌بافتند. در 1966، 3,671 از 10,036 خانوار، یعنی حدود 5,000 نفر و بیشتر زنان و دختران، در این کار سهیم بودند. ادارهٔ شهر این پیشه را سازمان می‌داد و مواد و نقشه‌ها را فراهم می‌کرد. در 1969 فرش 20 تا 40 درصد درآمد خانواده را تأمین می‌کرد.

این سازمان‌دهی درخور توجه است. به گفتهٔ فلور، نه بازرگانان خصوصی، بلکه شهرداری نقشه‌ها را فراهم می‌کرد. این ممکن است توضیح دهد چرا قم نقشهٔ روستایی ویژهٔ خود را پدید نیاورد و الگوهای مراکز دیگر را می‌بافد. این پیوند یک تفسیر است، نه گفتهٔ منبع. دربارهٔ نقشه‌ها در نوشتار نقشه‌های قم بیشتر بخوانید.

برای کارگاه‌های ابریشم‌بافی شهری، بازار و منابع فارسی از مهاجرتی از کاشان سخن می‌گویند. درگاه ایرانی بیتوته از بافندگانی از کاشان و اصفهان یاد می‌کند که نقشه‌ها، دارها و پیوندهای صادراتی را با خود آوردند (beytoote.com). در یک نشست تاریخ شفاهی در 2022، استاد محمد جمشیدی گفت پدرش اهل کاشان بوده است (خبرگزاری حوزه). صادقی، رئیس انجمن، در آنجا از بیش از یک سده کار فرش و ابریشم در قم سخن گفت. پیوند جاده‌ای با کاشان مستند است (بریتانیکا: قم). بنابراین این مهاجرت به‌خوبی روایت شده، اما به‌طور علمی مستند نشده است. بیشتر بخوانید در نوشتار فرش‌های قم: تاریخ و خاستگاه.

ابریشم نیز ریشهٔ قمیِ مستندی ندارد. مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ ابریشم، گیلان و مازندران را مناطق اصلی پرورش و چند واحهٔ ایران مرکزی مانند کاشان، نطنز و یزد را ذکر می‌کند (ایرانیکا، ابریشم، بخش دوم). قم در میان آن‌ها نیست. بنابراین مادهٔ خام احتمالاً از بیرون می‌آمد. این از سکوت منبع برمی‌آید، نه از گفته‌ای صریح.

منابع هم‌نظر نیستند

سه مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ شهر، ابریشم و فرش تصویر مشترکی ترسیم نمی‌کنند. مقالهٔ شهر از فرش نامی نمی‌برد (ایرانیکا: قم). مقالهٔ ابریشم قم را در میان مراکز فرش ابریشمی ذکر نمی‌کند (ابریشم، بخش دوم). در مقابل، مقالهٔ مواد خام قم را به‌صراحت جای فرش‌های تمام‌ابریشم می‌داند (فرش، بخش دوم). این مقاله‌ها میان 1983 و 2009 نوشته شده‌اند و دوره‌های مختلفی را بررسی می‌کنند. این تناقض بیش از هر چیز نشان می‌دهد که ابریشم‌بافی قم تا چه اندازه جوان و کم‌پژوهیده است.

دیدار از قم

حرم مکانی دینی و فعال است. به گفتهٔ ویکی‌پدیا در همهٔ روزهای سال پربازدید است (ویکی‌پدیا: Fatima Masumeh Shrine). به گفتهٔ پژوهش 2023، فرش بزرگ آرامگاه شاه عباس دوم در موزهٔ آستان نگهداری می‌شود (پژوهشنامهٔ تاریخ تمدن اسلامی). ساعات بازدید و مقررات ورود برای بازدیدکنندگان خارجی در هیچ منبع بررسی‌شده‌ای ذکر نشده بود. لطفاً پیش از سفر از مراجع رسمی اطلاعات بگیرید.